مباني رويت هلال ماه

ماه تنها قمر زمين است كه در مدت 33/27 روز يك بار به دور زمين گردش مي كند. به اين مدت دوره تناوب نجومي گفته مي شود. در طي اين مدت زمين نيز در مدار خود به دور خورشيد جا به جا مي شود و ماه را به دنبال خود مي كشاند.گردش ماه  موجب مي شود كه ناظر زميني آن را به حالتهاي مختلفي ببيند كه دليل آن تغيير زاويه خورشيد، ماه و زمين است. هنگامي كه ماه بين زمين و خورشيد قرار دارد هيچ بخشي از ماه براي ناظر زميني روشن نيست. اصطلاحا" به اين لحظه مقارنه ماه و خورشيد يا ماه نو گفته مي شود. در واقع مقارنه لحظه تولد ماه است . با جابه جا شدن ماه در مدار خود رفته رفته بخشي از سطح روشن آن رو به زمين قرار مي گيرد و هلال ماه تشكيل مي شود.

 حدود هفتاد سال پيش اخترشناسي فرانسوي به نام «آندره دانژون» نشان داد كه تا زماني كه جدايي زاويه بين ماه و خورشيد به 7 درجه نرسيده است هلال ماه تشكيل نمي شود. او دليل اين حد را پستي و بلندي هاي لبه ماه دانست كه باعث مي شود سايه كوههاي ماه بخشهاي روشن آن را بپوشاند.

با افزايش سن هلال(مدت زمان گذشته از مقارنه) به تدريج هلال ماه ضخيم تر مي شود. حال سوال اينجاست كه در چه زماني هلال ماه قابل مشاهده مي شود؟ براي پاسخ به اين سوال بايد به سراغ ركوردهاي رويت هلال ماه برويم. ركورد جهاني جوان ترين هلال رويت شده متعلق به آقاي محسن قاضي ميرسعيد است كه موفق شد هلال رجب 1423 را با سن 11 ساعت و 40 دقيقه رويت كند.

عوامل نجومي موثر در رويت هلال ماه

در نگاه اول واضح است كه هر چه سن هلال ماه بيشتر باشد، رويت آن آسان تر است. با افزايش سن هلال ، ماه فرصت بيشتري دارد تا از خورشيد فاصله بگيرد و سطح درخشان آن بيشتر مي شود. اما اين تمام ماجرا نيست و  اين گفته به اين معني نيست كه اگر سن هلال ماه بيش از ركوردهاي موجود باشد، آن هلال قابل مشاهده است بلكه مشخصه‌هاي مختلفي در رويت هلال ماه موثر خواهند بود كه به چند مورد آن اشاره مي شود:

مدت مكث : هلال هاي شامگاهي پس از غروب خورشيد، غروب مي كنند. فاصله زماني بين غروب خورشيد و غروب ماه را مدت مكث مي گويند. هر چه مدت مكث بيشتر باشد ماه مدت بيشتري در آسمان است و آسمان تاريك تر مي شود و امكان رويت فراهم مي شود. البته مدت مكث هلال هاي باريك كمتر از يك ساعت و در برخي از موارد كمتر از 40 دقيقه است. معمولا" چنين هلالهايي بلافاصله پس از غروب خورشيد قابل مشاهده نخواهند بود و رصدگر بايد دقايقي تحمل كند تا شرايط مناسب فراهم شود.

زمان غروب خورشيد : چون هلال ماه شامگاهي پس از غروب خورشيد مشاهده مي شود. هر چه خورشيد ديرتر غروب كند، سن و جدايي زاويه اي هلال افزايش مي يابد. بنابراين هر چه به سمت نواحي غربي برويم شرايط رويت هلال بهتر مي شود.

فاصله ماه از زمين : از آنحاييكه مدار ماه به دور زمين بيضي است بنابراين مطابق قانون دوم كپلر سرعت گردش ماه به دور زمين ثابت نيست. اگر مقارنه زماني اتفاق بيافتد كه ماه در حوالي حضيض مدارش باشد با سرعت بيشتري از خورشيد فاصله مي گيرد و جدايي آن سريع تر افزايش مي يابد. چنين هلالي در مقايسه با هلال ماه هم سن كه در اوج است به مراتب راحت تر رويت مي شود.

چرا در تقويم هجري قمري كشورهاي اسلامي اختلاف ايجاد مي شود ؟

با نگاهي به تاريخ نجوم مشخص مي شود كه بسياري از اقوام از ماه و تشكيل اهله براي تقويم استفاده مي كرده اند. ماه با حركت خود به دور زمين از حالتي به حالت ديگر مي رود. در ابتداي ماه به صورت هلال شامگاهي ديده مي شود، پس از چند روز به تربيع اول مي رسد كه در اين حالت ماه يك چهارم مدار خود را طي كرده است. ماه با پيمودن نصف مدار خود به وضعيتي مي رسد كه تمام سطح روشن آن مقابل زمين است كه به آن ماه  كامل(بدر) مي گوييم.

همين مراحل به طور معكوس  تا ماه نو بعدي طي خواهد شد. به فاصله زماني بين دو ماه نو متوالي دوره تناوب هلالي گفته مي شود كه به طور ميانگين 53/29 روز است و طول متوسط يك ماه قمري مي باشد. از آنجا كه طول ماه در تقويم نمي تواند عدد غير صحيح باشد بنابراين هر ماه در تقويم قمري 29 يا 30 روز مي باشد.

در تقويم هجري قمري مورد استفاده كشورهاي اسلامي بر اساس معيارها و ضوابطي 29 يا 30 روزه بودن ماه تعيين مي شود. اگر هلال ماه در شامگاه 29 ام ماه رويت شود، آن ماه به پايان رسيده است و فردا روز اول ماه بعد است ولي اگر هلال ماه در شامگاه روز 29 ام رويت نشد ماه 30 روزه مي باشد.

حال سوال اينجاست كه چرا در تقويم هجري قمري اختلاف پيش مي آيد؟

به دليل اينكه وضعيت رويت هلال ماه كه تابعي از موقعيت جغرافيايي است، وجود اختلاف در شروع ماه بين كشورهاي اسلامي طبيعي است اما گاهي اوقات اين اختلاف دور از انتظار است. اين مسئله از سه مقوله نجومي ، انساني و فقهي قابل بررسي است. امروزه با وجود نرم افزارهاي نجومي مختلف محاسبه موقعيت و مشخصات ماه كار ساده اي است اما از آنجا كه مسئله رويت يك امر انساني است و بحث رويت امري است كه با توجه به افراد و شرايط مختلف متغير است. هر چند در مواردي ديده شده است كه گزارش هاي نادرست برخي افراد مي تواند باعث برور اختلاف شود.  خوشبختانه در چند سال گذشته با تشكيل و سازماندهي ستاد استهلال دفتر مقام معظم رهبري و استفاده از رصدگران با تجربه اين مشكل در كشورمان حل شده است.

اختلاف فتوا در مورد رويت هلال ماه بحثي است كه مي تواند موجب اختلاف شود. بحثهايي مانند اتحاد افق ، استفاده از ابزار براي اثبات رويت و ... مباحثي هستند كه مراجع معظم در مورد آنها نظرات متفاوتي دارند.

امروزه منجمين براي پيش بيني رويت هلال ماه از معيارهاي مختلفي استفاده مي كنند. اين معيارها بر اساس رصدهاي انجام شده طي قرون اخير طراحي شده است. بنابراين كارشناسان با مقايسه مشخصه هاي نجومي ماه با معيارها و ركوردهاي به دست آمده در مورد رويت هلال ماه اظهار نظر مي كند. اين تصور اشتباه است كه اختلاف شروع ماه در دو كشور همواره يكسان است و چنين فرضهايي پايه علمي ندارند.

اما مشكل ديگر وجود ضوابط متفاوت در كشورهاي اسلامي براي شروع ماه مي باشد. حتي برخي از كشورها در شروع و پايان ماه مبارك رمضان تابع كشورهاي ديگر(مانند عربستان) هستند.  اين امر باعث مي شود كه بين تقويم ما با بسياري از كشورهاي اسلامي اختلاف ايجاد شود  ولي اين به هيچ وجه به اين معني اشكال در تقويم ما نيست.

  منبع :    نویسنده : امير حسن زاده